Забайкальский край
Агинский муниципальный округ
ММБУК «ЦБС» МО «Агинский округ»
Южно-Аргалейская библиотека-филиал
Батожаргалова Любовь Базаровна, библиотекарь
Эссе
«Нойрhоо hэриhэн тала» роман соохи ородбуряад зоной хани барисаан харуулhан үйлэхэрэгүүд мүнƟƟ сагай залуушуулда хэр шухалагээшэб
Манай Орос гүрэндэмнай мүнƟƟ жэлпрезидентын зарлигаар Оросой арадуудайнэгэдэлэй жэл эхилээ. Энэ ехэ гүрэн соомнай аяарзуун ерээд яhатан эб хамта ажаhуудаг. Эдэ бултаОрос гүрэниие минии түрэhэн нютагни гэжэхэлэдэг. Энэ гүрэн дотор манай элинсэгхулинсагнай, үбгэ эсэгэнэрнай анха урдын сагhаахойшо амидаржа байhан нютагынь болоно. Агынтойрог соо зуугаад гаран яhатан түбхинэн, сугхамта байдаг юм. Тэдэ олон зон эбтэй эетэй, баяртай жаргалтайнууд тойрог дээрээ ажалаа хамтахэжэ, үри хүүгэдƟƟ үндылгэжэ амгалан тэнюунажаhуудаг.
Буряад яhатан ондоо яhатанай зоноор анданүхэд, танил талашье, худа урагшье болон урданhааэхилжэ, нэгэ амин, хамта ажаллаха, нүхэсэхэ, бэебэеэ харалсаха, хамгаалалсаха, дэмжэлсэхэ заяатайябадагынь Агымнай уран гуурhатан зохёолнуудсоогоо харуулан бэшэhэн. Тэдэнэй тоодо ЖамсоТумунов.
Буряад уран зохёол соо түрүүшын роман бэшэhэн Жамсо Тумунов олон тоото шүлэгүүдэй, рассказуудай, поэмэнүүдэй автор болоно. Тон элитэзохёолынь «Нойрhоо hэриhэн тала» гэжэ роман Агуехэ Эсэгын дайнай hүүлээр, 1949 ондо бэшэhэн. Энэ романиинь манай гүрэн соо дээдэ сэгнэлтэдэхүртэhэн ба хэдэн олон хари хэлэн дээрэоршуулагдаhан.
Гүрэн дотор 20-дохи зуун жэлэй эхинэй баяд – үгытэйшүүл ба хубислал боложо, улаантан – сагаантан, гээд ехэ хүлгƟƟтэй саг ерэжэ, баяшуулые дарлажа, үгытээшүүл hэргэжэ, саг тадондоо боложо эхилээ. Эндээ нютаг соогоо болоhонтүүхэтэ сагай байдал, буряад арадайнгаа тэрэ үеынажамидарал, гражданска дайнай байлдааниие ехэзохидоор, дэлгэрэнгыгээр Жамсо Тумунов«Нойрhоо hэриhэн тала» гэжэ роман соогоохаруулhан байна. Байгалай хизаар, Табтаанайhууринай, Ага нютагууд соо боложо байhан юрынбайдал ба hайдэрнүүд (Сагаалган), хүнэй hанаанбодол романай геройнуудай ябадалаар hэрижэбайhан талатай жэшэжэ бэшээтэй.
«Нойрhоо hэриhэн тала» гэжэ роман соо ЖамсоТумунов тэрэ сагай шэнэдхэн hэльбэгдэжэбайhаниие гол герой, Дэлгэр хүбүүнэй нюурааргаргана. Автор буряад зоной дүрэ гаргахадаа, абаризангыень зохид, даруу, олон үгэгуй, hайн зантай, ажалша, бэрхэ, үнэн сэхээр, жэшээнь: Сэсэгма, Дамба, Ошор, Нима, Должод гэгшэдэй дүрээрхаруулна. Муу талын геройнууд хомхой, хобдогзантай: староста Тоhото ба тэрэнэй Гомбо хүбүүнэйдүрƟƟр гаргадана.
Жамсо Тумунов газар, уhандаа, хадауулануудтаа дуратай байhанаа ба Агынгаа hайханбайгаали, хүдƟƟ нютагай үдэр бүриин ажал роман соо гоёор зураглан бэшээ. Байгаали гое hайханаарзураглаhан шэнгеэрээ ород— буряаадуудай холбоо, хани барисаа харуулна. Буряадууд ондоо яhатайнайзондо, ородуудта, хүндэтэйгƟƟр, тэсэбэритээгээрхандадагые автор роман соогоо харуулна, энэньмүнƟƟшье болотор шухала зандаа. Ород ангуушанМихаил Петров талада хүлдэжэ байhан нялхаДэлгэрые эжытээнь абарhан, тиихэдэнь тэрэньнаhаараа баярлан hанажа байгаа. Партизан Иван ба Пунсэг хоерой харилсаан бага наhанhаань эхилhэнбайна. Дамба ород Андрей нүхэртƟƟ ехэлэтигэмжэтэй, сэхэ, үнэндэнь одоо тааражанүхэсэдэг байгаа. Нимые ород үбгэн буряадай ёhозаншалаар тон түрүүн сай аягалан угтана, буряадтал адляар тала-нүхэр гэжэ хэлэнэ, гэхэмэтээр ород – буряад арадуудай хани барисаан, эбнайрамдал тухай hайн бэшээтэй. Энэнь мүнƟƟсагай залуушуулда ехэ удха шанартай, hонирхолтой, жэшээ болгон зүрхэ сэдьхэлдээхадуун абажа ябахаар.